Bokówka

Bokówka to dawne określenie niewielkiego bocznego pomieszczenia, zwykle wydzielonego z większej izby lub alkowy za pomocą przepierzenia. Taki mały pokoik mógł służyć do spania, przechowywania rzeczy, zapewnienia odrobiny prywatności albo jako miejsce przeznaczone dla dzieci czy służby. Termin kojarzy się przede wszystkim z historycznym układem wnętrz dworów i dawnych domów, ale współcześnie można spotkać go także w zupełnie innym znaczeniu - dekarze nazywają bokówką jeden z elementów obróbki blacharskiej dachu.

To właśnie podwójne znaczenie sprawia, że hasło może być mylące. Osoba czytająca opis dawnego dworu zobaczy "bokówkę" obok alkowy i izby. Ktoś przeglądający katalog akcesoriów dachowych znajdzie pod tą samą nazwą profil z blachy. Oba użycia są spotykane, ale dotyczą zupełnie innych części budynku. W tym artykule najpierw zajmiemy się bokówką jako pomieszczeniem, a później wyjaśnimy również znaczenie dekarskie.

Bokówka - dlaczego jedno słowo oznacza dwie różne rzeczy?

Niektóre dawne określenia budowlane przetrwały w języku, ale ich znaczenie zmieniało się w zależności od regionu i branży. "Bokówka" jest dobrym przykładem takiej sytuacji.

W opisach historycznych budynków termin oznacza przede wszystkim małe boczne pomieszczenie związane z większą izbą. Mogło zostać wydzielone lekką przegrodą i nie zawsze posiadało wszystkie cechy pełnowymiarowego pokoju.

Współczesny dekarz może natomiast użyć tego samego słowa, mówiąc o obróbce blacharskiej znajdującej się przy bocznej krawędzi połaci dachowej.

Wejdźmy do dawnego domu - gdzie znajdowała się bokówka?

Żeby dobrze zrozumieć bokówkę, lepiej na chwilę zapomnieć o współczesnym mieszkaniu z korytarzem i szeregiem osobnych drzwi.

W dawnych domach pomieszczenia często łączyły się ze sobą bezpośrednio. Z większej izby przechodziło się do następnej, a funkcje poszczególnych części nie zawsze były oddzielone tak wyraźnie jak dzisiaj.

Jeżeli większe pomieszczenie okazywało się zbyt otwarte albo potrzebowano dodatkowego miejsca o bardziej prywatnym charakterze, jego część można było oddzielić przepierzeniem. W ten sposób powstawał niewielki boczny pokoik.

W uproszczeniu układ mógł wyglądać tak:

Bokówka nie musiała mieć wejścia z korytarza. Dostęp do niej mógł prowadzić bezpośrednio przez pomieszczenie, z którego została wydzielona. To jedna z cech typowych dla starszych układów mieszkalnych.

Jak z dużej izby powstawał mały pokoik?

Samo słowo dobrze podpowiada zasadę. Bokówka znajdowała się "z boku" większego wnętrza i nie musiała być zaplanowana jako pełnoprawna izba o własnym układzie komunikacyjnym.

Do podziału można było wykorzystać przepierzenie, czyli stosunkowo lekką przegrodę oddzielającą część istniejącego pomieszczenia. Nie musiała ona odpowiadać masywnej ścianie konstrukcyjnej budynku.

Takie rozwiązanie dawało kilka korzyści. Pozwalało zwiększyć liczbę oddzielnych przestrzeni bez powiększania domu, łatwiej zmieniać funkcję pomieszczeń i wydzielić miejsce przeznaczone tylko dla jednej osoby lub konkretnego celu.

Z dzisiejszej perspektywy przypomina to trochę sytuację, w której duży pokój zostaje podzielony lekką ścianą działową na część główną i mały gabinet albo garderobę. Różnica polega przede wszystkim na historycznym kontekście i sposobie funkcjonowania całego domu.

Kto korzystał z bokówki i do czego służyła?

Mała powierzchnia nie oznaczała jednej, ściśle ustalonej funkcji. Bokówka mogła zmieniać przeznaczenie wraz z potrzebami mieszkańców.

W zależności od układu domu mogła być:

• niewielką sypialnią - szczególnie gdy potrzebne było bardziej prywatne miejsce do spania,
• pomieszczeniem dla dzieci - położonym blisko większej izby zajmowanej przez dorosłych,
• miejscem dla służby - niewielkim, ale oddzielonym od głównego wnętrza,
• schowkiem - jeśli warunki pomieszczenia nie pozwalały na wygodne mieszkanie,
• przestrzenią gospodarczą - przeznaczoną na rzeczy potrzebne mieszkańcom,
• dodatkowym pokoikiem - którego przeznaczenie mogło zmieniać się zależnie od sytuacji.

Funkcji konkretnej bokówki nie powinno się więc ustalać wyłącznie na podstawie jej wymiarów. Dużo mówią położenie drzwi, obecność okna, możliwość ogrzewania i relacja z sąsiednimi pomieszczeniami.

Bokówka a alkowa - podobne, ale nie identyczne

Bokówka i alkowa mogą występować w jednym opisie wnętrza, dlatego oba terminy łatwo potraktować jako synonimy.

Alkowa oznacza część wnętrza wydzieloną lub cofniętą względem głównej przestrzeni, tradycyjnie bardzo często związaną z miejscem do spania. Może być otwarta szerokim przejściem i nie zawsze tworzyć całkowicie osobny pokój.

Bokówka ma natomiast charakter małego bocznego pomieszczenia. Może zostać wydzielona właśnie z alkowy albo z większej izby.

W praktyce historyczne układy bywają różne i nazewnictwo nie zawsze jest stosowane z dzisiejszą techniczną precyzją. Dlatego przy opisie konkretnego dworu najważniejszy pozostaje jego rzeczywisty plan.

Bokówka, izba i izdebka - jak rozróżnić te pojęcia?

"Izba" jest określeniem znacznie szerszym. Oznacza pomieszczenie mieszkalne i nie mówi automatycznie nic o jego niewielkiej powierzchni czy położeniu względem innego pokoju.

"Izdebka" wskazuje przede wszystkim na mały rozmiar. Może być niewielkim pokojem, ale nie musi powstać poprzez oddzielenie fragmentu większego wnętrza.

Bokówkę wyróżnia natomiast jej boczny i pomocniczy charakter w stosunku do większej przestrzeni.

Czy bokówka była po prostu schowkiem?

Nie. To chyba najłatwiejsze uproszczenie, ale również jedno z najbardziej mylących.

Schowek definiujemy poprzez funkcję - przechowujemy w nim przedmioty. Bokówka jest natomiast określeniem odnoszącym się przede wszystkim do rodzaju i położenia niewielkiej przestrzeni.

Jedna bokówka mogła służyć jako schowek, druga jako miejsce do spania, a jeszcze inna jako mały pokoik użytkowany na co dzień. Jeżeli miała okno, odpowiednią wysokość i dostęp do ogrzewania, jej możliwości były znacznie większe niż w przypadku typowej komórki gospodarczej.

Właśnie dlatego podczas oglądania planu starego budynku sama nazwa pomieszczenia nie wystarcza. Warto sprawdzić również jego wyposażenie i połączenie z resztą domu.

Dlaczego bokówki pasowały do układu dawnych dworów?

Dawny dwór musiał pomieścić znacznie więcej funkcji, niż może sugerować jego reprezentacyjna fasada. Był jednocześnie domem właścicieli, miejscem pracy służby, przestrzenią przyjmowania gości i centrum codziennego życia gospodarstwa.

Nie każda funkcja wymagała dużego salonu czy osobnej komnaty. Niewielkie pomieszczenia pozwalały lepiej zagospodarować powierzchnię i stworzyć miejsca pomocnicze przy większych pokojach.

Układ pomieszczeń wynikał również z innych standardów prywatności niż obecnie. Przechodzenie przez jedną izbę do kolejnej było czymś znacznie bardziej naturalnym, dlatego pokoik bez bezpośredniego połączenia z korytarzem nie stanowił tak dużego problemu jak we współczesnym mieszkaniu.

Bokówka jest więc ciekawa nie tylko jako termin architektoniczny. Pokazuje również, jak inaczej organizowano życie wewnątrz budynku.

Czy współczesne mieszkanie może mieć bokówkę?

Współczesny projektant raczej nie opisze niewielkiej garderoby na rzucie jako "bokówki". Słowo ma dziś charakter historyczny i w odniesieniu do mieszkań używane jest rzadko.

Sama idea pozostaje jednak bardzo aktualna.

W dużym pomieszczeniu nadal wydzielamy małe przestrzenie pomocnicze. Może powstać:

• garderoba przy sypialni,
• spiżarnia przy kuchni,
• niewielki gabinet w części salonu,
• pralnia lub schowek gospodarczy,
• wnęka do pracy,
• mały pokój wydzielony z większego pomieszczenia.

Funkcjonalnie część takich rozwiązań przypomina dawną bokówkę, ale współczesne nazewnictwo jest inne.

Trzeba też pamiętać, że podział istniejącego pomieszczenia nie sprowadza się do postawienia dowolnej ścianki. Znaczenie mają dostęp światła dziennego, wentylacja, ogrzewanie, instalacje, komunikacja oraz wymagania wynikające z planowanej funkcji nowej przestrzeni.

Bokówka na dachu - drugie znaczenie tego słowa

Tutaj przechodzimy do zupełnie innego świata. W branży dekarskiej określenie "bokówka" może oznaczać obróbkę blacharską wykonywaną przy bocznej krawędzi połaci dachowej.

Jej kształt i sposób montażu zależą od systemu pokrycia oraz rozwiązania konkretnego dachu. Element pomaga odpowiednio wykończyć jego boczną część, zabezpieczyć krawędź i uzyskać estetyczne przejście pomiędzy pokryciem a pozostałymi elementami.

W katalogach producentów można spotkać nie tylko samą "bokówkę", ale również elementy opisywane jako "pas pod bokówkę". Już sam kontekst materiałów dachowych wskazuje wtedy, że nie chodzi o pomieszczenie.

Jak rozpoznać, o którą bokówkę chodzi?

Najlepszą wskazówką jest otoczenie słowa. Nie trzeba znać wcześniej dokładnej definicji, aby bardzo szybko zorientować się w znaczeniu.

Jeżeli obok pojawiają się słowa:

izba, alkowa, dwór, przepierzenie, pokoik, służba, wnętrze - chodzi o pomieszczenie.

Jeżeli natomiast czytamy:

blacha, dach, pokrycie, obróbka, połać, krawędź, pas pod bokówkę - chodzi o element dekarski.

Takie rozróżnienie jest ważne również przy wyszukiwaniu informacji. Zapytanie "bokówka co to" może prowadzić do obu tematów, dlatego warto dopisać "dwór", "pomieszczenie" albo "dach", jeśli interesuje nas jedno konkretne znaczenie.

Co termin "bokówka" mówi nam o dawnych wnętrzach?

Najciekawsze w tym pojęciu nie jest nawet to, że oznacza mały pokoik. Bokówka przypomina, że sposób dzielenia domu na pomieszczenia zmieniał się razem ze stylem życia mieszkańców.

Dzisiaj oczekujemy osobnej sypialni, drzwi prowadzących z korytarza, odpowiedniego doświetlenia i jasno określonej funkcji każdego pokoju. Dawniej wnętrza mogły działać bardziej elastycznie. Jedna duża izba była dzielona, kolejne przestrzenie prowadziły jedna do drugiej, a mały pokoik mógł w ciągu lat zmieniać użytkowników i przeznaczenie.

Dlatego określenia takie jak bokówka są przydatne podczas czytania dawnych opisów budynków, inwentarzy i planów. Pozwalają zrozumieć nie tylko geometrię domu, ale również sposób jego użytkowania.

Najczęściej zadawane pytania o bokówkę

Bokówka jest więc przykładem słowa, którego znaczenia nie da się ustalić bez kontekstu. W dawnym dworze oznaczała niewielkie pomieszczenie wydzielone przy większej izbie, natomiast na współczesnym dachu może być nazwą elementu obróbki blacharskiej. Dla historii wnętrz ciekawsze jest pierwsze znaczenie - mały pokoik pokazuje, jak elastycznie dzielono dawniej przestrzeń i jak bardzo układ domu odpowiadał codziennym relacjom między jego mieszkańcami.