Niciak to niewielki stolik przeznaczony do robótek ręcznych, wyposażony w szuflady, przegródki lub schowki na nici, igły i inne przybory do szycia. Szczególną popularność zdobył w XIX wieku, kiedy należał do charakterystycznego wyposażenia salonów, buduarów i prywatnych pokojów. Z zewnątrz może przypominać elegancki stolik pomocniczy, ale dopiero po otwarciu blatu lub szuflady widać jego właściwe przeznaczenie.
Niciak - co to jest?
Niciak to mały stolik do robótek ręcznych, którego konstrukcja została przystosowana do przechowywania nici, igieł, nożyczek i innych przyborów do szycia. Najczęściej posiada szufladę lub otwierany blat z licznymi przegródkami i schowkami.
Nazwa bardzo dobrze zdradza przeznaczenie mebla. Niciak nie był zwykłym stolikiem, na którym przypadkiem ustawiano koszyk z przyborami do szycia. Miejsce na nici i drobne akcesoria było wpisane w jego konstrukcję.
Dzięki temu osoba zajmująca się haftowaniem, cerowaniem lub innymi robótkami mogła mieć wszystkie potrzebne przedmioty uporządkowane bezpośrednio przy miejscu pracy.
Po zamknięciu mebel zachowywał natomiast elegancką formę niewielkiego stolika i nie przypominał współczesnego pojemnika na akcesoria krawieckie.
Jak wygląda niciak?
Niciaki nie miały jednej obowiązkowej formy. Zachowane egzemplarze różnią się kształtem blatu, konstrukcją podstawy, liczbą szuflad i sposobem dekoracji.
Bardzo często są to jednak meble stosunkowo niewielkie i smukłe. Blat może mieć kształt prostokątny, zbliżony do prostokąta albo bardziej dekoracyjny. Pod nim znajduje się jedna lub kilka szuflad.
Dolna część mebla bywa równie charakterystyczna jak jego blat.
Spotyka się niciaki:
- na czterech smukłych nogach,
- oparte na jednej centralnej podporze,
- z nogami połączonymi poprzeczkami,
- z dekoracyjnie toczonym lub rzeźbionym trzonem,
- z podstawą rozchodzącą się na kilka niewielkich nóg.
Wygląd zależał od epoki i stylu, w którym wykonano konkretny egzemplarz. Dlatego dwa autentyczne niciaki mogą wyglądać zupełnie inaczej, mimo że pełnią tę samą funkcję.
Co kryje wnętrze niciaka?
Najciekawsza część niciaka często pozostaje niewidoczna, dopóki mebel nie zostanie otwarty. Zwykła z pozoru szuflada może być podzielona na wiele niewielkich pól dostosowanych do drobnych przedmiotów.
W środku można było znaleźć miejsca przeznaczone na:
- szpulki nici,
- igły i szpilki,
- nożyczki,
- naparstki,
- tasiemki i pasmanterię,
- niewielkie narzędzia do szycia,
- fragmenty rozpoczętej robótki.
Niektóre egzemplarze wyposażano w specjalne pojemniki, zamykane przegródki lub poduszeczki na igły. Układ wnętrza pozwalał oddzielić bardzo małe przedmioty, które w zwykłej szufladzie szybko by się wymieszały.
Szczególnie interesujące są niciaki wielofunkcyjne. Zachowały się meble, których zamknięty blat mógł służyć jak niewielki stolik lub biurko, natomiast po jego podniesieniu odsłaniała się przestrzeń przeznaczona do robótek ręcznych.
W niektórych konstrukcjach pojawiało się nawet lustro umieszczone po wewnętrznej stronie blatu. Po otwarciu mogło pomagać w doświetleniu miejsca pracy światłem padającym z okna lub świecy.
Skąd wziął się niciak i kiedy był popularny?
Początków tego typu mebli szuka się w Anglii na przełomie XVII i XVIII wieku, ale największą popularność niciaki zdobyły w XIX stuleciu.
Był to okres, w którym wyposażenie wnętrz coraz częściej obejmowało niewielkie meble przeznaczone do bardzo konkretnych czynności. Obok dużych stołów, szaf i komód pojawiały się stoliki do pisania, gier, herbaty oraz właśnie robótek ręcznych.
Niciak szczególnie dobrze wpisał się w kulturę mieszczańskiego wnętrza XIX wieku. Zachowane egzemplarze występują między innymi w stylistyce biedermeierowskiej, ludwikowskiej i eklektycznej.
Zmieniała się dekoracja i forma podstawy, ale podstawowa funkcja pozostawała podobna: niewielki mebel miał uporządkować akcesoria i stworzyć wygodne miejsce do wykonywania precyzyjnych prac ręcznych.
Niciak w codziennym życiu
Robótki ręczne nie były wyłącznie zajęciem wykonywanym od czasu do czasu. Szycie, cerowanie, haftowanie i różne prace z tkaniną stanowiły część codziennego funkcjonowania domu, a w XIX wieku były również silnie związane z obyczajowością i życiem kobiet.
Niciak porządkował tę czynność podobnie jak biurko organizowało pracę z dokumentami. Zamiast za każdym razem wyjmować potrzebne akcesoria z osobnej skrzyni lub szafy, można było pozostawić je w przeznaczonym do tego stoliku.
Mebel pozostawał przy tym mobilny. Niewielkie rozmiary pozwalały przesunąć go bliżej okna, fotela lub innego miejsca, w którym w danym momencie wygodnie było pracować.
Funkcjonalność nie oznaczała rezygnacji z dekoracji. Niciaki wykonywano z dobrej jakości drewna, stosowano forniry, intarsje, rzeźbienia i starannie opracowane okucia. Mebel przeznaczony do praktycznej czynności mógł więc jednocześnie być ozdobą salonu.
Gdzie ustawiano niciak?
Niciaki kojarzone są przede wszystkim z salonami i prywatnymi pokojami kobiet, w tym buduarami. Ich niewielki rozmiar sprawiał jednak, że nie wymagały stałego, wyraźnie wydzielonego miejsca.
Dobrym ustawieniem była okolica okna. Naturalne światło miało duże znaczenie podczas szycia i haftowania, zwłaszcza przy pracy nad drobnymi detalami.
Stolik mógł również znaleźć się obok fotela lub krzesła. Wtedy przybory pozostawały w zasięgu ręki, a blat można było wykorzystać do chwilowego odłożenia drobnego przedmiotu.
Po zakończeniu pracy niciak nie musiał jednak pozostać dokładnie w tym samym miejscu. Jego gabaryty pozwalały przestawić go pod ścianę albo do innej części pomieszczenia.
To jedna z cech odróżniających taki mebel od dużych sprzętów stanowiących stały element układu wnętrza. Niciak był wyspecjalizowany, ale jednocześnie łatwy do włączenia w istniejące wyposażenie pokoju.
Niciak dzisiaj - jak rozpoznać taki mebel?
Dzisiaj niciaki spotyka się przede wszystkim w muzeach, antykwariatach, kolekcjach starych mebli i na rynku antyków. Samo określenie jest używane znacznie rzadziej niż dawniej, dlatego taki stolik może zostać opisany po prostu jako "stolik do robótek ręcznych".
Nie warto rozpoznawać niciaka wyłącznie po kształcie. Mały XIX-wieczny stolik może przecież służyć również do innych celów.
Najważniejszą wskazówką jest specjalnie zorganizowane wnętrze. Szuflada podzielona na małe przegródki, schowki na akcesoria, miejsce na szpulki czy poduszeczka na igły znacznie lepiej zdradzają pierwotną funkcję niż dekoracyjny wygląd zewnętrzny.
Warto również zwrócić uwagę na otwierany blat. Jeżeli po jego podniesieniu pojawia się uporządkowany zestaw niewielkich pojemników i przegród, prawdopodobieństwo, że mamy do czynienia z niciakiem, jest bardzo duże.
Współczesne organizery i stoliki do szycia realizują podobną potrzebę, ale mają zazwyczaj zupełnie inną formę. Historyczny niciak pokazuje, że dawniej nawet miejsce na nici, igły i nożyczki mogło zostać zaprojektowane jako pełnoprawny, dekoracyjny mebel będący częścią wystroju wnętrza.